Ierse verhalen

Er zijn verschillende manieren om het corpus van Ierse verhalen te sorteren. Hieronder volgt een beschrijving van hoe de verzameling Ierse verhalen vroeger en nu werd ingedeeld, en de verschillende genres die in Ierse literatuur voorkomen.

Verhalencycli
Tegenwoordig wordt het corpus van Ierse verhalen in verschillende cycli verdeeld. Niet alle verhalen vallen binnen een cyclus en bij niet alle verhalen is het even duidelijk bij welke cyclus ze horen. De Mythologische cyclus handelt over de vroegste pseudo-geschiedenis van Ierland. Het mythologische volk van de Túatha Dé Danann, die door de zonen van Mil worden verbannen, speelt hierin een belangrijke rol. De Ulstercyclus verhaalt over de helden van Ulster in de tijd van Conchobar mac Nessa en “speelt zich af” in de 1^ste eeuw n.Chr.. De belangrijkste held is CúChulainn en het belangrijkste verhaal over CúChulainn is de Táin Bó Cúailnge of de Veeroof van Cooley. De Finncyclus speelt zich in de 3^de eeuw n.Chr. af en vertelt over de held Fionn Mac Cumail en zijn krijgersbende, de fianna. Zijn zoon Oisín en kleinzoon Oscar spelen hierin ook een belangrijke rol. De meeste verhalen van de Finncyclus zijn van latere datum en daarom ook over het algemeen uitgebreider en meer geromantiseerd. De historische cyclus of de cycli van de koningen beschrijft het leven en de daden van pseudo-historische koningen zoals Conn van de Honderd Gevechten, Art zoon van Conn en Cormac zoon van Art.

Primscéla, foscéla en remscéla
In middeleeuws Ierland waren de verhalen niet opgedeeld in verschillende cycli, maar gerangschikt per titel, zo had men de aideda, doodsverhalen, tána, veeroven en zo verder. Daarnaast waren verhalen ook opgedeeld in belangrijke verhalen (primscéla) en minder belangrijke verhalen (foscéla). Hoe hoger de positie van een dichter, fili, was, hoe meer primscéla en foscéla hij moest kennen. Een foscél dat ervoor diende om extra informatie te geven over een bepaald personage, werd een remscél genoemd. Medb bijvoorbeeld, de vrouwelijke tegenstander van CúChulainn, wordt verder uitgelicht in Aided Meidbe, waarin wordt beschreven hoe ze op de troon van Connacht komt en uiteindelijk met een stuk kaas gedood wordt. Een remscél kon ook ontstaan door een al bestaand verhaal kunstmatig aan een primscél te verbinden door een personage uit het primscél een rol te laten spelen in het remscél.

Oud-Ierse tale lists
Om een verzameling te maken van het corpus, werd onder andere gebruik gemaakt van tale lists. Tale lists zijn, zoals de naam doet vermoeden, lijsten met verhalen. Er zijn twee oud-Ierse tale lists overgebleven, die list A en list B worden genoemd.  Het is niet duidelijk of de lijsten een representatief beeld geven van de Ierse geschreven literatuur, de Ierse orale traditie of beide. De gemeenschappelijke bron van beide lijsten is verloren gegaan en dateert uit de 10^de eeuw. 

List A is in verschillende manuscripten in verschillende vormen opgenomen en zou 350 verhalen omvatten die een fili moest kennen, waarvan 250 primscéla en 100 foscéla. Het eigenlijke aantal is veel minder.

List B is een onderdeel van het verhaal Airec Menman Uraird maic Coise, ´het plan van Urard mac Coise´, waarin de dichter Urard mac Coise een opsomming maakt van de verhalen die hij kent, om uiteindelijk zijn eigen lot aan de koning te vertellen.

De lijsten zijn niet gelijk aan elkaar. Ze hebben een andere verdeling van genres, in list A staan bijvoorbeeld wel aideda, ´doodsverhalen´,  opgesomd en in list B niet. Daarnaast zijn sommige verhalen wel in de ene en niet in de andere lijst opgenomen, of onder verschillende namen. Opvallend is dat de meeste verhalen die zijn opgenomen tegenwoordig met de Ulstercyclus verbonden zijn, terwijl er maar heel weinig verhalen uit de Fionncyclus worden genoemd.

Hieronder worden de belangrijkste genres die genoemd worden in de lists genoemd en behandeld.

Aided
De aided is een verhaal over de (gewelddadige) dood van een held, koning of dichter. Gezien de 35 aideda die nog over zijn, was het een populair genre in de Oud-Ierse en Middel-Ierse periode. De verhalen over de dood worden vaak ook opgenomen in andere genres, zoals togala (vernietigingen) of catha (veldslagen). Vaak vindt de dood plaats na het breken van de taboes van de held in een plaats buiten de samenleving, bijvoorbeeld bij een ford of in de wildernis.

Een speciale manier van sterven is in de vorm van een drievoudige dood. De held sterft op drie verschillende manieren, bijvoorbeeld door verwonding, verbranding en verdrinking. Dit is waarschijnlijk een proto-Indo-Europees motief dat met name in de Germaanse en Keltische literatuur voorkomt. De Lindow man, die werd gewurgd, gekeeld en op zijn hoofd geslagen, is het bewijs dat de drievoudige dood ook daadwerkelijk voorkwam.

Buile
Een buile is een verhaal over de waanzin van de hoofdpersoon. Deze leeft  meestal een tijd in de wildernis en heeft vaak toegang tot bovennatuurlijke krachten en inzichten.

Cath & sluag
De cath is een beschrijving van een gevecht en de omstandigheden waarin dit plaatsvond. De beroemdste slag is de Cath Dédenach Maige Tuired of de tweede slag van Mag Tuired, waarin de Túatha Dé Danann de Fomori verslaan. Veel veldslagen worden uiteraard ook in andere genres beschreven.

De sluag gaat eveneens over een militaire expeditie.

Compert

De compert is het verhaal van de – meestal ongewone – geboorte van een held.

Echtra
De echtra is een verhaal over een reis naar de Andere Wereld. In de Andere wereld is er geen zonde, dood of ziekte. De bewoners, hun kleding en hun huizen zijn prachtig. Vaak blijft de held hier dan ook. Wanneer iemand terugkeert verandert hij vaak in een hoop as, omdat de tijd in de Andere wereld anders verloopt dan de tijd in de gewone wereld. Ook komt het voor dat de held zonder problemen terugkeert en de tijd niet zo anders verlopen is.

De bewoners van de Andere Wereld kunnen zelf geen veranderingen aanbrengen. Zelfs wanneer ze een veldslag winnen, wordt de situatie uiteindelijk weer zoals hij was. In dat geval vragen ze een held uit de gewone wereld hun te helpen. Hij keert meestal weer terug naar de gewone wereld.

Feis & fled
De feis of de fled is een verhaal over een feest in een huis of een hal. Vaak is een dergelijke bijeenkomst een aanleiding tot een avontuur.

Fís & aislinge
Fís is een leenwoord van het Latijnse visio, visioen. De naam omschrijft precies wat het is: een visioen van een heilige, of soms een held. Meestal is dit een visioen van de hemel en de hel (tot in de 10^de eeuw bestond er nog geen vagevuur), onder leiding van een gids. Meestal wordt de ziel eerst naar de hel en dan naar de hemel gebracht en wil hij daarna niet meer terugkeren naar de aarde. Hij wordt echter gedwongen, omdat hij dan kan vertellen wat hij heeft gezien. De fís Adomnáin is mogelijk een bron van Dante’s La Divina Commedia.

De aislinge is eveneens een visioen, maar heeft meestal geen christelijke boodschap. In zijn slaap ziet de hoofdpersoon een prachtige vrouw, op wie hij verliefd wordt, die hem een deel van de toekomst vertelt of die hem vertelt dat Ierland snel bevrijd zal worden van de Engelsen. Er zijn niet veel aislingi overgeleverd, mogelijk was het geen populair genre.

Immram & longes
De immram is een zeereis, waarbij de tot dan toe onbekende held meerdere eilanden bezoekt om zijn doel te bereiken. Meestal moet hij daarbij enkele mensen van zijn reisgezelschap, die tegen zijn wens in met hem mee zijn gegaan, achterlaten op een eiland. De immram levert zich uitstekend voor de orale traditie, omdat er telkens weer eilanden bij verzonnen kunnen worden. Er zijn slechts vier immrama overgeleverd, maar het genre van zeereizen was in geheel Europa populair. Misschien wel de bekendste van dit type is de Navigatio santi Brendani abbatis, overigens niet in het Iers overgeleverd.

De longes is een verhaal over een verbanning en staat in tale list A onder de immrama genoemd. De longes eindigt echter meestal niet waar het begon, maar ergens anders. Vaak is de longes ook niet vrijwillig.

Táin
De táin was een veeroof. Veeroven waren een belangrijk onderdeel in de Ierse samenleving, het werd van een koning verwacht dat hij na zijn inaugratie een rituele veeroof bij een andere stam zou houden. De meeste tána gaan niet zonder hindernissen. De beroemdste táin is de táin bó Cúailnge, het centrale verhaal van de Ulster cyclus.

Serc, tochmarc & aithed
Een serc is een liefdesverhaal.

De tochmarc is een vrijage van een held naar een maagd. Meestal komt de held hierbij hindernissen tegen. Uiteindelijk wint hij zijn vrouw en wordt zij zijn echtgenoot. Voorbeelden hiervan zijn Tochmarc Emire en Tochmarc Étaine.

De aithed is het tegenovergestelde van de tochmarc, hier neemt de vrouw het initiatief. Een vlucht van beide geliefden volgt, waarna meestal de man sterft en soms de vrouw ook.

Tochomlod
De tochomlod is een verhaal over een volksverhuizing, hetzij gedwongen, hetzij uit vrije wil.

Togail & orgain
De togail en de orgain zijn beide verhalen over de dood van een held (en zijn leger) terwijl zij in een gebouw verblijven. Meestal is dit een bruiden (een gasthuis) of een kasteel. Vaak breekt de hoofdpersoon zijn taboes voordat hij aan zijn einde komt. De beroemdste togail is Togail Bruidne Dá Derga.

Tomaidm
De tomaidm is een verhaal over het ontstaan van een rivier of een meer en past dus goed in de dindsenchastraditie, die verklaringen geeft van plaatsnamen. Er staan drie tomadma genoemd in tale list B, waarvan er één verloren is gegaan, één bewaard is gebleven, en één (Tomaidm Locha Echach) onder een andere naam (Aided Echach mac Maireda) is overgeleverd.

Bronnen:

- Bhrolcháin, Muireann, "An Introduction to Early Irish Literature" (Dublin 2009)
- Green, Miranda J., "Dictionary of Celtic myth and legend " (London 1992)