Skara Brae

In de winter van 1850 woedde een grote storm over Orkney. De combinatie van harde wind en hoge getijden  verwijderde een deel van het gras van de heuvel die Skara Brae (Skerrabra) wordt genoemd. Dit onthulde de vorm van een paar stenen gebouwen. Door deze vormen geïntrigeerd, begon de landeigenaar William Watt of Skaill opgravingen te doen op de plek. Toen in 1868 de resten van vier huizen waren opgegraven, werd het werk bij Skara Brae gestaakt. Verder onderzoek bleef uit tot aan 1925, toen een andere storm enkele van de al eerder opgegraven huizen beschadigde. Een dijk werd gebouwd om de resten te behouden, maar tijdens het werk hieraan werden nog meer oude gebouwen ontdekt. Koolstofdatering uit 1970 wijst uit dat de nederzetting uit de Neolithische periode afstamt en tussen de periode van 3200 v.Chr en 2200 v.Chr in gebruik is geweest.

In de 600 jaar dat Skara Brae werd bewoond, zijn er twee opeenvolgende bouwstijlen te onderscheiden. De oudste huizen waren rond en bestonden uit een ruimte met in het midden de haard. De bedden werden als een bedstee in de muur gebouwd en tegenover de hoofdingang stond gewoonlijk een stenen kast. De omtrek van deze huizen is nog steeds te zien. De latere woningen hadden hetzelfde ontwerp als basis, maar waren groter en rechthoekiger met ronde hoeken. Ook werden de bedden niet meer in de muur gemaakt, maar staken ze uit in de leefruimte. Naast de bedden stonden stenen boxen Hoewel het zeven opeenvolgende generaties werd bewoond, groeide Skara Brae nooit groter dan acht gebouwen en er zullen nooit meer dan 100 dorpelingen tegelijk hebben gewoond. Het best bewaarde huis is huis nummer 7, helaas begon het huis te beschadigen nadat het zand dat het 4000 jaar lang had beschermd verwijderd was. Tegenwoordig is er een glazen dak over het huis gemonteerd.

Doordat er zeer weinig bomen op Orkney groeien, waren de inwoners genoodzaakt hun meubels van het enige aanwezige bouwmateriaal te maken – steen. De steensoort die op Orkney voorkomt is vrij makkelijk te bewerken en is de reden dat de nederzetting van Skara Brae zo goed bewaard is gebleven. Van alle meubelen die in de huizen stonden, is de kast die tegenover de hoofdingang stond waarschijnlijk het belangrijkst geweest. Het was het eerste meubelstuk dat men zag als men binnenkwam en het diende mogelijk een symbolisch doel. De haard nam een belangrijke plek in in het huis. Hij bracht warmte en gezelligheid in winters die vaak lang en streng waren. Daarnaast werd er eten op gekookt en kon er afval op worden verbrand. Ook op het gebied van symboliek kan de haard een grote rol hebben gespeeld. In sommige huizen stond tussen de kast en de haard een stenen blok, wat waarschijnlijk als een stoel gebruikt werd. De meningen hierover zijn verdeeld, misschien was dit wel de plaats voor de oudste inwoner van het huis, of een plaats voor gasten, als die al vaak kwamen. Het is opvallend dat het bed aan de rechterzijde van de haard altijd groter was dan dat aan de linkerzijde. Dit heeft geleid tot de theorie dat het huis bestond uit een deel voor de mannen – rechts – en een vrouwendeel – links. Al kon deze indeling ook geheel van praktische aard zijn. Het dak van de huizen was waarschijnlijk van drijfhout en walvisbotten gemaakt. Onderzoek naar de houten restanten wijst uit dat het hout in sommige gevallen zelfs vanuit Afrika kwam. Over het houten frame waren plaggen van turf gelegd. Deze techniek werd tot in de 20ste eeuw in de hooglanden gebruikt. In de huizen zijn kleine stenen vierkanten van leisteen gemaakt. Mogelijk diende deze als bedden. In de hoeken naast de kasten waren stenen bakken. Deze diende waarschijnlijk als tanks om voor water etc.
In sommige van de huizen zit zelfs een afgesloten ruimte, die mogelijk als toilet diende.

De huizen van Skara Brae waren met elkaar verbonden door middel van lage, nauwe gangen. Dit betekende dat het mogelijk was van de ene woning naar de ander te reizen, zonder een voet buiten de deur te hoeven zetten. De gangen waren slechts een meter lang en bedekt met rechthoekige stenen. Naast dat het praktisch was om in de winter niet naar buiten te hoeven om van het ene huis naar het andere te gaan, kunnen de gangen ook een puur defensieve functie hebben gehad – iedereen die een huis binnen wilde dringen, moest kruipen of bukken om dat te kunnen doen. Een hoofdgang leidde naar de ingang van de nederzetting. Twee holen aan beide zijden van de gang wijzen erop dat hij kon worden afgesloten. Een zelfde soort holen zijn zichtbaar door de gangen heen en voor de ingang van de huizen. Maar twee van de gangen zijn nog steeds zichtbaar. De deur van de huizen bestond uit een grote steen die de lage ingang sloot.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat Skara Brae werd verlaten na een soort apocalyptische ramp. In plaats van deze theorie wordt nu gedacht dat de nederzetting werd verlaten, omdat de samenleving op Orkney veranderde. Dit bracht andere waarden en ideeën over leefstijl met zich mee. Aan de henges van Brodgar en Stenness is te zien dat er een elite was ontstaan die de macht had om een groot aantal mensen te controleren en te laten werken. Met deze ontwikkeling verdween de behoefte aan kleine, besloten nederzettingen. De families die in de hechte dorpen als Skara Brae woonden, werden deel van een grotere, verspreide gemeenschap die werd geleid door stamhoofden of spirituele leiders.

Het is zonder twijfel vast te stellen dat Skara Brae een hechte leefgemeenschap was. Dat de huizen volgens een standaard plattegrond werden gebouwd en de meubelen op ongeveer dezelfde plek stonden, kan erop wijzen dat dit van symbolische waarde was. Daarnaast zijn de uniforme huizen een aanwijzing dat geen enkele inwoner belangrijker was dan een ander. Natuurlijk bestond er een leiderspersoon, maar het is mogelijk dat deze zijn titel kreeg door verdienste en niet door het erfrecht. Het dagelijks leven in Skara Brae was waarschijnlijk vrij comfortabel in vergelijking met het leven van mensen uit dezelfde tijd. De dorpelingen waren boeren die geheel zelfvoorzienend waren door bebouwing en veeteelt. Botten die in de afvalhoop bij de huizen werden gevonden, wijzen erop dat schapen en geiten een deel van het dieet van de inwoners vormde in combinatie met gerst, tarwe en vis, die in overvloed kon worden gevangen. Op de herten en wilde zwijnen op het eiland werd gejaagd voor vlees en bont. Zeehond werd gegeten en de keren dat er een gestrande walvis werd gevonden, werd deze ook naar de nederzetting genomen.

De religie van de inwoners van Skara Brae laat naar zich gissen. De uniforme plattegrond van de woningen en de dichtbij de nederzetting gevonden tombes, laat zien dat rituelen een groot deel van het dagelijks leven innamen. Omdat het enorm veel werk is geweest om de tombes op te zetten, wijst dit erop dat de dodenwereld zeer belangrijk was voor de neolitische mensen. Het lijkt hierdoor waarschijnlijk dat het vereren van voorouders plaatsvond, maar wanneer dit overging in een polytheïstische goddienst, is niet duidelijk. Echter het geloof van de bewoners van Orkney in de late prehistorie doet vermoeden dat de inwoners van Skara Brae verschillende godheden vereerden – wellicht goden en krachten die het dagelijks leven symboliseerden. De zon en de maan lijken ook belangrijk te zijn voor deze mensen, aangezien de monumenten die door hen zijn gebouwd op een lijn liggen met de belangrijke zonsop- en - ondergangen.

Zie ook:

Brochs
Roundhouses
Callanish

Bronnen:

-  Clarke, D.V., “Skara Brae: Northern Eur