De declaratie van Arbroath

De declaratie van Arbroath is zonder twijfel het beroemdste document uit de Schotse geschiedenis. Net als de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring, die er grotendeels op gebaseerd is, is het een grondbeginsel van een wereldnatie. De declaratie is opgesteld op 6 april 1320, de tegenwoordige Amerikaanse tartandag, om bij paus Johannes XXII te pleiten voor de Schotse onafhankelijkheid. Het is een bewijs van Schotse nationalistische en democratische rechten in een tijd waarin het feodale stelsel algemeen geaccepteerd was in de rest van Europa. In deze declaratie wordt verklaard waarom Schotland militaire acties ondernam tegen de Engelsen toen het werd aangevallen. De declaratie is verzegeld door vermoedelijk eenenvijftig magistraten en Schotse edelen. Niet alle zegels zijn meer te herkennen, maar 39 namen zijn wel bekend. Vrijwel al deze edelen hadden hun aandeel in de Schotse onafhankelijkheidsoorlog.

Het originele document is waarschijnlijk geschreven door Bernard, abt van de abdij van Arbroath en toenmalig kanselier van Schotland, en bisschop Alexander Kininmund. Er is geen vergadering geweest van edelen waarbij alle aanwezigen het document verzegelden. In plaats daarvan werd er over de declaratie gedebatteerd tijdens raadszitting in Newbattle Abbey en werd hij goedgekeurd. Sir Adam Gordon nam de verzegelde declaratie mee naar Avignon met twee andere brieven, een van koning Robert the Bruce zelf en de ander van vier Schotse bisschoppen, waarin werd geprobeerd de pauselijke vijandigheid te verzachten. Het originele document is in Avignon verloren gegaan, maar er is nog een versie van gemaakt die vandaag de dag veilig ligt opgeborgen in Edinburgh. De bekendste Engelse vertaling van de declaratie is uitgevoerd door sir James Fergusson, voormalig bewaker van de gegevens van de Schotse natie.

Na verzegeling werd het document naar het hof van de paus in
Avignon gebracht. De paus heeft vermoedelijk zijn hoofd gebroken over deze declaratie. In zijn ogen vormde het feodale stelsel het fundament waarop de gehele maatschappij, en ook het geloof rustte. Bruce was al eerder geëxcommuniceerd geweest en suggereren dat hij geen gevaar vormde voor de (Schotse) kerk en de monarchie was wel het laatste waar Johannes XXII aan dacht. Uiteindelijk erkende hij de declaratie en erkende hij de Schotse natie – hiervoor had de paus Robert steeds als ‘gouverneur van Schotland‛ aangesproken. Dit betekende niet dat Engeland de oorlog stopte. Engeland vocht door tot 1328 waarna het verdrag van Northampton werd gesloten en de Engelsen hun claim op de Schotse troon ontbonden.

In de declaratie staan een aantal opmerkelijke retorische punten, zo verwijst de declaratie naar het feit dat Schotland ouder is dan Engeland, waarbij een korte geschiedenis gegeven wordt van de eerstgenoemde natie. Ook staat er vermeld dat Edward de 1ste van Engeland totaal onrechtmatig met veel wreedheden Schotland aanviel en dat Robert the Bruce Schotland van deze wreedheden heeft gered. Hierbij wordt helder uitgelegd waarom de Schotten nog steeds met hun buren vechten, terwijl alle christelijke naties geacht werden zich te verenigen in een kruistocht tegen de moslims.

‘Thus our people under their protection did indeed live in freedom and peace up to the time when that mighty prince the King of the English, Edward, the father of the one who reigns today, came in a guise of a friend and ally to harass them as an enemy. The deeds of cruelty, massacre, violence, pillage, arson, imprisoning prelates, burning down monasteries, robbing and killing monks and nuns and yet other outrages without number which he committed against our people, sparing neither age nor sex, religion nor rank, no-one could describe nor fully imagine unless he had seen them with his own eyes.‛

Daarnaast wordt er in de declaratie iets verklaard dat zelfs vandaag de dag meestal ondenkbaar is: het volk wordt geheel boven de vorst geplaatst. Dit heeft een groot deel de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring geïnspireerd. In de praktijk betekende dit dat, wanneer de koning van Schotland een actie zou ondernemen die de Schotse onafhankelijkheid in gevaar bracht, hij kon worden afgezet en er een nieuwe koning werd gekozen. Dit bewijst ook dat de Schotten een uitzonderlijke patriottisme koesterden en daarvoor zelfs bereid waren hun koning af te zetten. Door velen wordt dit geïnterpreteerd als een zeer oude uiting van publieke soevereiniteit, waarbij de koning door het volk kon worden gekozen in plaats van door god zelf. Hierbij moet men zich wel herinneren, dat Schotland een Keltische natie was en dat sinds de oudheid de Keltische koningen in meer of mindere mate werden gekozen, maar het feit dat een Schotse koning kon worden onttroond wanneer hij zijn plichten niet nakwam, was uiterst opmerkelijk in een periode waarin elk land zich nog vastklampte aan het feodale stelsel.

‘Yet if he (Bruce) should give up what he has begun, and agree to make us or our kingdom subject to the King of England or the English, we should exert ourselves at once to drive him out as our enemy and a subverter of his own rights and ours, and make some other man who was well able to defend us our King; for, as long as but a hundred of us remain alive, never will we on any conditions be brought under English rule. It is in truth not for glory, nor riches, nor honours that we are fighting,butforfreedom-forthatalone,which no honest man gives up but with life itself.‛

Het is trouwens niet erg waarschijnlijk dat Bruce inderdaad Schotland uitgedreven zou kunnen worden, want er was niemand om hem op te volgen. Het punt van deze passage is, dat het goddelijke recht van een koning opzij wordt geschoven en plaatsmaakt voor democratie.

De declaratie heeft de Schotse onafhankelijkheid beter bestendigd en gerechtvaardigd dan enige veldslag zou kunnen. Een mens heeft recht op vrijheid en de plicht om het met zijn leven te verdedigen. De waarheid die ooit is uitgesproken, kan niet worden gecontroleerd, het zaad dat ooit is geplant, controleert zijn eigen groei, en de vrijheid die mensen voor zichzelf waarborgen, moet door anderen aan hen worden gegeven, anders zal het worden genomen zoals het eens ontnomen werd. Vrijheid is een taaie plant die moet bloeien in gelijkheid en broederschap.

Origineel document in het Latijn

Declaratie van Arbroath in het Engels