Gaelic poëzie

Er is over het algemeen weinig  informatie beschikbaar over de cultuur rond de Ierse zee. Kronieken zijn vaak opgesteld door personen die vijandig tegenover deze cultuur stonden. Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat de bevolking van de Ierse Zee, net als de oude Ieren, van de middeleeuwen tot in de 17^de eeuw een sterke bardische traditie had, waardoor veel gebeurtenissen werden vereeuwigd in liederen en gedichten. Een groot deel van deze poëzie is door de eeuwen heen bewaard gebleven en biedt ons een andere bron van informatie, die door de Gaelic cultuur zelf is doorgegeven.

De bardische poëzie vertelt veel over de cultuur van het Ierse Zeegebied, het geeft een beeld over  politieke verhoudingen, oorlogen en verschillende andere belangrijke culturele onderdelen. Onderzoek naar de poëzie voor de MacSweeneys geeft een duidelijk inzicht in hoe complex de bardische traditie was. Er zijn ongeveer 32 gedichten voor de MacSweeneys bekend en slechts zeven daarvan zijn momenteel gepubliceerd. Dit is een erg klein gedeelte, aangezien ongeveer 70% van de bardische gedichten al zijn vertaald. Dat zijn 1291 van de 1967 gedichten die tegenwoordig bekend zijn.

Barden
Barden hadden een zeer belangrijke positie in de samenleving. Ook na de komst van het christendom waren ze vaak adviseurs van koningen en heren. Ze konden een persoon letterlijk maken of breken met lofdichten en satiren, die ze voordroegen bij feesten en officiële gelegenheden. In hun gedichten gaven ze weer hoe een persoon was, wat zijn heldendaden waren en wat zijn positie in de clan was. Met spotgedichten konden ze de eer van een persoon beschadigen tegenover de hele clan. Er werd zelfs gedacht dat ze mensen konden ziek maken of konden doden.

Ook componeerden barden langere gedichten over voorouders en heiligen, die functioneerden als een soort geschiedschrijving en een herinnering aan hun levens. Op deze manier inspireerden ze de leden van de clan een leven te leiden als deze personen en eveneens heldendaden te verrichten.

Barden bleven vaak hun hele leven bij een familie in dienst en er zijn zelfs gehele bardische families ontstaan, waarbij het ambacht van vertellen van vader op zoon werd doorgegeven.

Door de band die hierdoor ontstond zijn gebeurtenissen soms expres vergroot of verkleind, zodat hun meester in het goede daglicht werd gezet. Dit is niet erg, want de gedichten geven op deze manier ook de visie van de barden zelf en van het volk.

Barden en politiek
De krijgers van de Ierse zee en met name de galloglass speelden tussen de 13de en 16de eeuw een cruciale rol in de Ierse oorlogen tegen Engeland. Veel Ierse bardische poëzie gaat over deze periode en vertellen vaak over de chiefs van de Hebriden zelf.

Veel van de poëzie is in de loop der eeuwen met het uitsterven van het Gaelic verloren gegaan. Het oudste gedicht dat tegenwoordig bekend is, is voor Dohnall mac Raghnaill (Donald zoon van Ranald). Dit 13^de eeuwse gedicht herdenkt Donald, zoon van Ranald, die de stamvader van  clan MacDonald en de kleinzoon van Somerled was, en zijn leger van gallmhoir (krijgers uit de Hebriden).

De meeste bardische gedichten zijn echter uit de 16^de eeuw en zijn in het Iers-Gaelic geschreven. In een groot aantal gedichten die tussen 1575 en 1625 zijn geschreven, wordt clann Eoin Mhóir (de zuiderlijke tak van MacDonald) bejubeld.  Er zijn daarnaast ook gedichten voor de clans Campbell en MacLeod. Dit geeft aan dat ook deze clans betrokken waren in de Ierse politiek. De gedichten gaan voornamelijk over campagnes in Ulster en Connacht. sommige van deze campagnes waren succesvol, andere liepen uit in een ramp.

Verschillende laat 16de eeuwse gedichten vermelden een lijst met personen die de Ierse chiefs van Ulster te hulp zouden komen om tegen de Engelsen te vechten. In deze lijst staan verschillende krijgers van de Hebriden. Een gedicht ter ere van Toirdhealbhach Luineach Ó Neil (1595), vermeldt op wie Toirdhealbhach kan rekenen om de Engelsen te bevechten.

Tig chuige do Chloinn nDomhnuill
cia an cath as fherr ionchomhluinn,
cath loinnearlann on tir thoir,
mín doinndernonn ré ndornnchlloibh.

Krijgers van clann Donald komen naar hem,
welk bataljon is slagvaardiger?
 Een gevreesd leger van het oostelijke land,
Met hun zachte sterke handen op hun zwaardgevest.

Het 16de eeuwse gedicht aan Brian na Múrtha Ó Ruairc (1591) geeft de reputatie van clan Donald ook duidelijk weer.

Clann Domhnaill leis líon a dtionóil
mar tiad dairghe ós doireadhaibh
d'fhianaibh Fhódla
d'amhsain Íle gasraidh shídhe shoineamhail.

Clann Donald  met zijn volle sterkte
als eiken die boven bosjes uittorenen
een uitstekende groep soldaten van Fódla, (= Ierland)
de huurlingen van Islay.

Er zijn een groot aantal vergelijkbare gedichten bekend, die de clan MacDonald, en met name hun zuidelijke takken als een grote militaire macht beschrijven.

Verwijzingen naar vroeger
Er zijn regelmatig verwijzingen naar de oude Keltische en de  Romeinse cultuur.

John, lord of the Isles, zou oghamletters hebben laten graveren op zijn bijl, die de drager overwinning zou brengen. De gallowglass worden vaak vergeleken met de fianna, de strijders van de mythische Fionn mac Cumhail, die in dienst waren van de hoge koning. Opvallend is dat de barden heel goed weten dat de Gaelic bevolking van de Schotse westkust oorspronkelijk uit Ierland kwam. Ze worden vaak afgeschilderd als Ieren die na eeuwen van verbanning als redders van over de zee terugkeren naar hun moederland, Ierland.

Om de prestige van hun beschermheer te vergroten, maakten de barden vaak vergelijkingen met het oude Rome, bijvoorbeeld door hem te vergelijken met Caesar. Er zijn enkele motieven te vinden die ook in de oude Griekse en Romeinse literatuur terug zijn te vinden en daar waarschijnlijk op zijn geïnspireerd, zoals de uitgebreide beschrijvingen van de schitterende wapenrusting van de heren.

Wapentuig
In de 16^de eeuw wordt regelmatig naar de gallowglassbijl verwezen. De bijl had een symbolische betekenis voor de huursoldaten van de Schotse westkust. Er wordt vermeld dat de Ierse krijgers, die door de Ierse aristocratie waren gestuurd, voornamelijk te paard met speren vochten. Een prins van Ó Conchobair verloor in een andere veldslag zijn speer en vocht verder met een bijl, die hij van de gallowglass had geleend.

Een ander gedicht vertelt het volgende:

Dot arm bundonn go mbriocht neimhe
Neart gach troda tárraidh tú
Táth na Banbha ar an tuaigh thana
Tarla fa bhuaidh cara clú 

Aan jou is het bevel over elk gevecht
Met je vergiftigde, bruine wapen
Ierland is verenigd door deze slanke bijl

Er zijn ook regelmatig verwijzingen naar de speer van de krijgers, die waarschijnlijk als steekwapen dienden. Er zijn verwijzingen dat speren als tentpalen gebruikt werden.

Sgís ar domhnall a ndíaigh fhoghla
Narb iongnadh dó suidhi ar sléibh
beired gac fer uaidh a fhogha an thigh súain a rabha arér 

Geen verrassing wanneer Domhnall gaat slapen
na plundering, zittend op een bergrug
Elke man trekt zijn speer terug van wat vorige nacht zijn slaapvertrek was.

Krijgsleven
Veel gedichten beschrijven het stoere leven van de chief en zijn soldaten. Ze slapen in hun wapenrusting en drinken water uit bronnen, hoewel ze thuis net zo goed thuis aan een banket hadden kunnen zitten.

Domhnall Mac Suibhne koos alleen de sterkste mannen van Fanad uit om met hem te vechten en alleen degenen die zijn reputatie in het gevecht hadden bewezen, mochten naast hem aan tafel zitten. Hij zorgde goed voor zijn mensen, want hij bracht altijd een dokter mee naar het slagveld. 

Na de oorlog
Het grootste gedeelte van de gedichten gaat over de oorlog, maar er zijn ook gedichten die naar vrede verlangen.

Één daarvan is het gedicht voor Domhnall, lord van Fanad, dat hem aanraadt te stoppen met vechten nu hij zijn titel met geweld heeft veroverd. Hij is een waardig prins gebleken en moet daarnaar ook handelen, dus niet meer moet plunderen en wijn en muziek in overvloed moet geven.

Gedichten

Treurzang voor Sir Ruaidhri Mór Mac Leòd of Harris
Tadg Dall Ó Huiginn voor Sorley MacDonnell
Seallaibh Curraigh Eòghainn
Oran Gillean Alasdair Mhoir
Mo Bheannachd Dhan Bhàillidh Ùr
Fàill Ìll Ò Ro
Dual ollamh do thriall le toisg
Domhnaill Antaidh
Do loiscceadh meisi sa Mhuaidh
Dh'olainn Deoch A Laimh Mo Run
 

Zie ook:

Somerled

oud-Iers recht

Finlaggan