Het Oud-Iers

De Keltische talen worden over het algemeen in twee takken ingedeeld: P-Keltisch en Q-Keltisch. Het verschil is grofweg, dat de p-klank in de P-Keltische talen overeenkomt met de q- of k-klank in de Q-Keltische talen. Bijvoorbeeld het Welshe map, ‘zoon’ is mac in het Iers. Het Welsh, Cornish en Bretons zijn P-Keltische talen, het Iers, Schots en Manx zijn Q-Keltische talen. Ook zijn er nog verschillende uitgestorven Keltische talen, zoals Gallisch, Keltiberisch, Lepontisch en Cumbrisch.

Geschiedenis van het Iers
Het Iers wordt in verschillende fasen ingedeeld, namelijk Primitief Iers (tot 6^de eeuw n.Chr.), Oud-Iers (6^de-10^de eeuw) Middel-Iers (10^de-12^de eeuw), Vroegmodern-Iers (13^de-17^de eeuw) en modern Iers (vanaf 17^de eeuw).

De vroegste inscripties van het Iers zijn rond de 3^de eeuw n.Chr. in het primitief Iers gemaakt. Ze zijn geschreven in het oghamschrift, een schrift dat bestond uit verschillende verticale strepen en op de hoeken van stenen werd geschreven. Het schrift is waarschijnlijk gebaseerd op het Latijnse alfabet en de meeste inscripties bevatten enkel namen van personen en plaatsen.

Met de komst van het christendom werd ook het Latijnse alfabet geïntroduceerd, dat al snel werd omarmd. Er werd een systeem ontwikkeld om de klanken van het Iers zo goed mogelijk in het Latijnse alfabet over te zetten, wat niet altijd logisch is voor moderne ogen. Dit systeem werd pas gestandaardiseerd in het modern Iers.

Grammatica
Het Oud-Iers heeft drie geslachten van zelfstandige naamwoorden,  mannelijk, vrouwelijk en onzijdig, en vijf naamvallen, nominativus (onderwerp), vocativus (aansprekende wijs), genitivus (om bezit aan te duiden), dativus (meewerkend voorwerp en na voorzetsels) en accusativus (lijdend voorwerp). Er zijn in totaal 13 verbuigingklassen van zelfstandige naamwoorden.

Elk Oud-Ierse werkwoord kon grofweg 80 vormen hebben. Het kent zes tijden:  tegenwoordige tijd, toekomende tijd, voltooide toekomende tijd, twee verleden tijden en een voltooid verleden tijd. Daarnaast zijn er ook drie wijzen: aantonende wijs, gebiedende wijs en aanvoegende wijs.

Het Iers heeft, net als andere Keltische talen, beginmutaties: de beginmedeklinker van een woord kan veranderen onder invloed van het woord dat ervoor staat. Er zijn twee soorten beginmutaties: leniëring (verzacht de medeklinker naar een wrijfklank) en nasalisering (maakt de medeklinker nasaal en plakt een n- voor klinkers) .

Teksten
Het grootste gedeelte van de overgebleven middeleeuws Ierse teksten is in de middel-Ierse periode geschreven. Een deel van deze teksten is echter in het Oud-Iers, omdat ze zijn gekopieerd van eerdere, verloren gegane teksten. Daarnaast zijn er ook veel glossen in het Oud-Iers overgeleverd: kleine aantekeningen bij een manuscripttekst, soms om de (Latijnse) tekst te verduidelijken, soms om een pen te testen, soms uit verveling.

Overlevering van Ierse verhalen

Bronnen

- Bergin, Osborn, “Old Irish paradigms and selections from the Old-Irish glosses (Dublin 1949)
- Stifter, David, “Sengoidelc: Old Irish for Beginners” (Syracuse, NY 2006)
- Thurneysen, Rudolf, “A grammar of Old Irish”, vert. door D.A. Binchy (Dublin 1946)
- Tigges, Wim & Ó Béarra, Feargal, “An Old Irish primer” (Nijmegen 2006)