De slag bij Culloden

Het bericht dat George, de prins van Engeland en graaf van Cumberland, met zijn leger naderde, bereikte Charles Stuart op woensdag 16 april 1746 net voor de middag. Hij haastte zich om zijn troepen naar Culloden te sturen, waarvan sommige in de buurt van Inverness waren en nog een behoorlijk stuk moesten lopen om op het slagveld te komen. Toen Charles op het slagveld kwam waren de Macdonalds of Keppoch en een divisie van de Frasers al met ongeveer 300 man aanwezig. Op deze beslissende dag zouden er niet meer dan 5000 Jacobites het veld betreden.

Het Engelse leger had het bevel gekregen bij zonsopkomst naar het slagveld te marcheren. Ze trokken over Kildrummie Moss en staken bij een ondiepe plaats Loch Flemington over. Ze trokken in drie aparte divisies op, elke divisie met een hoeveelheid ruiters aan de linkerkant. Zo nodig konden de Engelsen op ieder moment in slagorde worden gepositioneerd.

De Engelsen hadden geoefend om in twee linies te schieten, dat hield in dat de voorste linie geknield ging en richtte en de linie achter hen intussen zijn geweer laadde, de voorste linie schoot er herlaadde en de 2^e linie schoot daarna. Dit zorgde ervoor dat er niet alleen effectiever en langer geschoten kon worden maar ook dat er veel meer geschoten kon worden, voordat ze binnen handbereik van de Schotten waren.

Naast dit had de George zijn soldaten getraind in het vechten met de bajonet en het daarmee beschermen van de man naast hem, als allen dit deden raakte ze het ongedekte deel van de borst van hun vijand.

 Het Engelse leger bestond uit 9000 soldaten tegen de ongeveer 5000 soldaten Jacobites die Charles op tijd op Culloden had kunnen krijgen.

De officieren stonden met getrokken zwaard naast hun bataljon samen met de drummers. De Engelsen droegen voor die tijd moderne kleding, Een lange rode jas hoge laarzen en allemaal bewapend met zwaard, geweer en bajonet. Deze kleding gaf een indruk over hun waardigheid. De  Schotten waren gekleed in philibeg (een soort wambuis) of kilt met de tartans van hun clan er op.

Ze hadden vooral hun Hooglanders als een effectief en snel wapen tegen de Engelsen, die op Falkirk en Prestonpans met minimale verliezen van hun kant, de Engelsen totaal in de pan gehakt hadden. De Hooglanders waren vooral gewapend met zwaard, schild en een lange dolk in hun linkerhand, onder hun schild. Hun lichaam was getraind door het zware leven in de hooglanden en de daarbij behorende gevechten. Deze mannen konden zich zeer goed beschermen tegen de kogels die op hen werden geschoten door middel van hun schild, dit konden ze zelfs terwijl ze hun aanval uitvoerden. Voordat ze de vijand raakten, schoten de Schotten die een handwapen hadden, hem leeg en stormden op de Engelse linie, een enorme klap veroorzakend. Deze brak vaak door de impact en dit gaf de Schotten de kans het gevecht te winnen met gevechten van man tot man. Dit was een eeuwenoude methode die zelfs (zonder vuurwapens) op Bannockburn gebruikt werd.

De eerste linie bestond uit zes regimenten met korte openingen tussen hun flanken. Deze regimenten stonden allemaal drie lijnen dik. De tweede linie bestond uit vijf regimenten en overlapte de open ruimtes tussen de eerste linie. Daarachter stonden nog eens vier regimenten in reserve. Aan de rechterflank werd de lichte cavalerie geplaatst. Zware cavalerie was niet meer aanwezig op het slagveld in deze tijden, omdat ze te langzaam waren geworden. Aan de linkerflank kwamen de Schotten te staan die aan de Engelse zijde meevochten. Er word gezegd dat er bij het Engelse leger zelfs doedelzakken te horen waren. Door de modderige grond aan de rechterflank werd deze niet geheel gedekt dit was een zwak punt in de linie. Naast deze troepen bezat het Engelse leger ook een batterij kanonnen die vanuit de linkerflank op de Schotten schoten.

Het leger van de prins was in twee linies verdeeld, beide linies drie lijnen diep. Naast dit hadden de Schotten een kleine hoeveelheid soldaten in reserve. Het is niet helemaal duidelijk hoe de clans precies waren opgedeeld, omdat de schrijvers verschillende posities hebben vermeld. John Roy Stuarts regiment wordt bijvoorbeeld soms vermeld in de eerste linie, maar sommige vermelden dat hij in de tweede linie was geplaatst.

De eerste linie is echter duidelijk vermeld, van rechts naar links de Atholl Highlanders, Camerons, Stuarts van Appin, Frasers en Chrishloms, MacIntoch, MacLachlan en MacLean, Farquhartsons, vermoedelijk John Roy Stuart met zijn regiment, MacDonald van Clanrondal, Keppoch en Glengarry en naast hun MacdDonnell.  

De tweede linie was kleiner en compacter. Het is niet zeker, maar vermoed wordt dat daar Lord Elcho met zijn Horse Guards stond, naast Lord John Drummond met zijn France Royal Scots, samen met de Ierse brigade die Charles te hulp was gekomen, daarna Glenbuckets regiment, de Perth Dragoons, Lord Kilmarnocks Horse Granadiers en de prins zelf met Fitz-James cavalerie. Deze regimenten waren nog niet compleet toen de veldslag begon.

Lord George Murray (bevelhebber van de Atholl brigade) had het bevel over de rechterflank en de Graaf van Perth over de linker. Lord John Drummond had commandeerde het centrum en de frontlijn. Aan de rechterflank hadden de MacDonalds voor enkele kleine kanonnen gezorgd. Deze opstelling zorgde ervoor, dat de Schotten hun cavalerie niet optimaal konden gebruiken. De rechtervleugel had slechts een muur als dekking tegen de Engelse cavalerie, terwijl de Ierse piekeniers in de tweede lijn stonden. Ook valt het op te merken dat de hooglanders allemaal zonder ondersteuning van andere Schotse of Franse divisies de voorste lijn vormden en dus het kanonsvlees waren.  De Schotten hadden een leger dat ideaal voor moeilijk terrein was, dit had Charles Stuart genegeerd, toen hij de Engelsen tot aan Culloden liet komen, want ze hadden langs heuvels getrokken en zelfs een rivier doorwaad, waar de Schotten hun kans in hadden moeten zien. Naast dit gaf lord George Murray al aan toen de Engelsen zich opstelden, dat ze nu nog konden aanvallen, dit had hun formatie gebroken en de geschiedenis van de Schotse oorlogsvoering zou worden herhaald. Dit accepteerde de prins die in Frankrijk krijgskunde had geleerd, niet. 

De lijn stond op sommige punten slechts 500 meter van de andere vandaan maar buiten schotafstand. De Schotse linkerflank stond echter zeer ver van de Engelse vandaan, waardoor de Hooglanders buiten adem zouden zijn, voordat ze hun charge zouden kunnen uitvoeren.

In de buurt van het oude huis van Leanach was de Engelse artillerie gepositioneerd Deze bleef gedurende de hele veldslag salvo’s in de Schotse linies vuren. De lange afstand tussen de twee legers op sommige plaatsen, zorgde tijdens de aanval van de Schotten voor veel verlies aan Schotse zijde. Door de charge van de Schotten ontstond er een groot gat tussen de eerste en tweede linie, in tegenstelling tot bij de Engelsen, die dicht bij elkaar waren opgesteld.

 Charles werd nogmaals door Lord George Murray en de andere leiders, aangespoord om aan de zuidelijke kant van het veld terug te trekken, waar nog genoeg tijd voor was.

Dat zou ze de kans hebben geboden om te hergroeperen en meer mensen te werven, daarnaast zouden de Schotten, wanneer ze goed gevoed en uitgerust waren, weer kunnen aanvallen. De prins weigerde dit en wilde diezelfde dag nog aanvallen. De hooglanders vochten onder schot van de kanonnen en de Ieren en Fransen die door Charles bevoorrecht waren, konden indien de veldslag zou worden verloren, makkelijk vluchten. Bovendien waren deze troepen de voorgaande nacht niet gebruikt en waren ze dus niet eens vermoeid.

Aan beide kanten begonnen de kanonnen te schieten, net na het begin van de middag. Het feit dat de Hooglanders moe en hongerig waren, maakte geen verschil tot normale omstandigheden. Charles ging achter zijn troepen staan, rechts van de rechtervleugel. Deze positie lag precies op de vuurlijn van een van de kanonnen en de bediende die voor hem stond werd door een kogel onthoofd.

Omdat de Engelsen veel meer geweren en kanonnen hadden waren de Schotten genoodzaakt om aan te vallen. Murray beval de charge nadat deze veel te lang was uit gesteld, de clans schreeuwden hun strijdkreet in Gaelic en vielen aan.

In de volgende fase van de aanval lieten de Engelsen hun cavalerie in de linkerflank een aanval uitvoeren, maar de muur die ze had moeten tegenhouden bleek niet te volstaan en met de eerste linie al onderweg naar de vijand, moest de Schotse tweede linie deze aanval ontgelden. Aan de rechtervleugel vertelde James MacDonald die het gebied kende, dat er een riviertje tussen hen en de Engelsen was die ze moesten doorwaden. Maar omdat de MacDonalds zwaar beledigd waren dat ze links van het slagveld stonden opgesteld ondanks dat ze altijd vanaf Bannockburn rechts mochten staan (het gevaarlijkste punt) weigerden ze een bevel van Lord George Murray aan te nemen en vielen niet aan.

Inmiddels hadden de Hooglanders van de eerste linie die grotendeels was uitgemoord door de Engelse kanonnen, de vijand bereikt, de Macintosch clan was eerder bij de vijand als de rest van de clans en moest het daarom zwaar ontgelden, vervolgens kwamen rechts van hen de Frasers, Stuarts, Camerons en de Athol Higlanders. De MacLeachlans en MacLeans miste hun precieze doel en kwamen ook in deze aanval terecht. Zo ontstond er een grote massa van Hooglanders bij elkaar, die vooral tegen Munro’s (vochten voor Engeland) en Barrels regiment die de Engelse linkervleugel vormde, aankwam. Hun geweren bleven maar door schieten en hadden zeer veel Schotten gedood voordat de claymore zelfs maar kon hakken. Getuigen melden over de agressie die in de ogen van de hooglanders te zien was, dit was nog steeds de Keltische furor. Hoe dan ook, bijna alle Schotten die deze lijn hadden gevormd werden gedood en de eerste lijn trok zich terug. Opmerkelijk is, dat een kleine groep onverbitterd door bleef vechten. Dit was te vergeefs en ze werden allemaal gedood. Dit was de aanleiding dat de MacDonalds een tevergeefse poging deden aan te vallen. Ze staken het water over waarbij ze voortdurend werden beschoten. Na de man tot man gevechten werden ook zij gebroken en moesten ze vluchten. Terwijl ze vluchtten, werden ze nog steeds beschoten.

De soldaten die in leven waren trokken terug en moesten vluchten voor de aanvallende dragoons die alle vluchtelingen neersabelden. Na de slag waren er naar zeggen meer gedood dan tijdens de veldslag. Ondanks dit feit waren er veel Schotten die de prins smeekte om terug te trekken naar de Ruthven Barraks waar de een guerrilla oorlog zouden kunnen beginnen. De prins was niet tot oordelen in staat.

Bijna alle MacIntosches werden dood op het slagveld aangetroffen, er is melding gemaakt dat de Athol brigade 32 officieren heeft verloren. In Culloden house werden 20 gewonde Schotten verzorgd, de Engelsen staken het huis in brand en degenen die naar buiten kwamen werden dood geschoten. Over het hele veld werden gewonde Schotten neergestoken met de bajonet. Een gevangen Schotse soldaat toonde zijn laatste heldendaad tegenover de officier die hem gevangen had genomen door hem met de officiers eigen pistool dood te schieten.

Nadat de prins weer bij was ruziede de chief van MacDonalds met lord George Murray die de aanval had aangegeven. MacDonald vertelde hem dat hij daar niet het recht toe had waarop Murray hem vertelde dat de grote Montrose loyalistische leider in de laatste Britse burgeroorlog de Athol brigade toestemming had gegeven voortaan de aanval in te mogen luidden. De prins accepteerde dit niet.

Na de slachtpartij mochten de Schotse vrouwen die gevangen waren genomen tijdens de slag de doden identificeren en begraven. Veel van de doden waren al gestript van al hun kleding en daarom is het niet te achterhalen van welke clan ze waren. Deze doden liggen tegenwoordig onder de stenen waar mixed clans onder staat. De Schotten die zijn begraven liggen nog steeds op Culloden, met de namen van hun clans op de grafsteen. De bloemen die nog elke dag door hun familieleden er worden neer gelegd tonen de open wonden die nooit meer zullen helen.

Na Culloden werd het leven steeds zwaarder in Schotland, de clans die achter de Jacobites hadden gestaan werden uitgemoord, de vrouwen werden verkracht. Het vee gedood en hun huizen verbrand. Veel clans werden daarna verbannen. De tartan, doedelzak en kilt warden verboden en iedereen die na de invoering van de wet de tartan droeg gedood. Een paar jaar later begonnen de zo geheten Highlands clearences. Charles Stuart vluchtte terug naar Frankrijk en keerde nooit meer weer.

Zie ook:

De jacobite opstanden
Highland clearances