Keltische stenen

Dit artikel richt zich primair op de betekenis van gegraveerde stenen die tussen 300 v.Chr. en 1600 n.Chr. op de Britse eilanden werden gemaakt en opgericht. Al duizenden jaren spelen stenen een belangrijke rol in de culturele overdracht wereldwijd. Zelfs tegenwoordig hebben we het over vereeuwigen in steen, zoals bij grafstenen. Stenen staan voor culturele en spirituele overdracht en worden voornamelijk gebruikt omdat ze langer bewaard blijven dan hout of metaal. Het gebruik van stenen voor deze doeleinden is niet specifiek Keltisch, vrijwel alle volkeren op de wereld maakten gebruik van stenen. De mensen van de Neolithische periode, die ongeveer 9.500 jaar geleden begon, gebruikten al stenen voor in ieder geval religieuze aangelegenheden. Zij bouwden de steencirkels en staande stenen die tegenwoordig over vrijwel de gehele wereld te zien zijn. De Mesopotamiërs en Egyptenaren maakten veelvuldig gebruik van steen om informatie door middel van graveringen aan latere generaties over te brengen.

Deze gewoonte is vanaf de Neolitische periode op de Britse eilanden aanwezig. Hier zijn duizenden Neolitische stenen, steencirkels, cup and ring marks en galerijen bewaard gebleven. Veel van deze stenen werden waarschijnlijk gebruikt om grenzen aan te geven, terwijl andere een duidelijk religieuze functie hadden. In sommige gebieden en perioden werden duidelijk meer stenen voor deze doeleinden gebruikt als op andere plaatsen het geval was. In Engeland en Wales werden er bijvoorbeeld vanaf de vroege middeleeuwsen veel minder stenen gegraveerd dan in Ierland, Man en Schotland. Ook de Scandinavische volkeren, die zich vanaf ongeveer 850 n.Chr. vestigden op de Britse eilanden, maakten ook gebruik van steengraveringen.

Al deze (vroeg-)middeleeuwse stenen geven informatie over cultuur en beschaving, bijvoorbeeld bij de Picten. Maar ook in latere perioden kunnen de stenen ons informeren over details, kunst en gewoontes die zonder de graveringen onbekend zouden zijn gebleven.

Stenen in geschriften
In Oud-Ierse en Welshe verhalen zijn vele verwijzingen naar staande stenen, vaak met Oghaminscripties. Hier vinden vaak belangrijke gebeurtenissen plaats en de grens tussen de gewone wereld en de Andere Wereld is hier vager. Het Oghamschrift wordt als iets bindends gezien, dat voor altijd vast zal liggen.

In het Oude Testament richtte Jacob een grote steen op als een stenen altaar voor god. Later, toen de Israëlieten het beloofde land bereikten, werd de staande steen van Bohan, zoon van Ruben, gebruikt om de scheidslijn te vormen tussen de stammen van Judah en Benjamin. Na een grote overwinning op de Filistijnen richtte Samuel een staande steen op ter eren van gods deel in deze overwinning. Hij noemde de steen Ebenezer, steen van de hulp.

Neolitische stenen
De neolitische periode, of nieuwe steentijd, bracht een serie revolutionaire ontwikkelingen met zich mee. Al verschillen deze ontwikkelingen sterk per gebied, het is met zekerheid te zeggen dat in deze periode voor het eerst landbouw en veeteelt is bedreven. Op de Britse eilanden zijn veel overblijfselen van deze periode te vinden. Op elke tien hectare land is er wel een hutcirkel, steencirkel, galerij, staande steen of grafheuvel.

Het opmerkelijkste van deze periode zijn waarschijnlijk de staande stenen en steencirkels, die waarschijnlijk voor religieuze doeleinden werden gebruikt. Er is vrijwel niets bekend van de reden voor de bouw van de steencirkels en hoe ze in in een opvallend rechte lijn ten opzichte van elkaar geplaatst zijn. Het grootste gedeelte van de stenen monumenten op de Britse eilanden komt uit deze periode.

Oud-Ierse stenen
Toen het Romeinse rijk in zijn neergangsfase terecht kwam en Europa in de donkere middeleeuwen beleefde Ierland, dat nooit door de Romeinen was veroverd, haar gouden tijdperk. Al snel werd het land te klein om de groeiende bevolking te herbergen en daarom begonnen de Ieren in de 6de eeuw kolonies in geheel Brittannië te stichten. De Scotti van Ulster koloniseerden Argyll in Schotland en stichtte er een nieuw koninkrijk Dalriada. Nederzettingen in Wales en Cornwall hielden het niet lang uit, hoewel er in Wales wel een aantal oghamstenen bestaan.

Rond deze tijd (en mogelijk al daarvoor) hadden de Ieren een schrift dat ze in steen beitelden. Het oghamschrift is een schrift dat mogelijk gebaseerd is op het Latijnse alfabet en aan de rand van een steen, en mogelijk ook in hout, werd geschreven. Tijdens de Ierse kolonisatie op de Britse eilanden ging het schrift met hun mee. In Wales is het meeste ogham te vinden, op 35 verschillende stenen, en vaak in combinatie met inscripties in het Latijnse alfabet. In de andere gebieden is dit aantal kleiner. Het opmerkelijke is dat het ogham van de stenen uit Cornwall, Wales en Ierland identiek is, de Picten een andere vorm van Oghamschift blijken te hebben. Mogelijk is dit schrift van de Ieren overgenomen en aangepast. Enkele Pictische stenen bevatten, naast hun Pictische inscripties, ook ogham. Vrijwel alle bekende oghamstenen, dienden waarschijnlijk als grafstenen of als grenspalen tussen verschillende stukken land.

Na de intrede van het christendom zijn de graveerders zich gaan richten op Keltische kruizen, die ook in Schotland veelvuldig werden gemaakt. De Ierse stenen werden voornamelijk tussen de 9de en 11de eeuw opgericht, terwijl de Schotse kruizen pas vanaf de 11de eeuw werden gemaakt.

Pictische stenen
In Wales en Schotland werden de stenen voornamelijk gegraveerd met symbolen. De volksherinnering bleef hierin belangrijk, maar de stenen speelden duidelijk in op het beeldende aspect. Alle onderdelen van deze stenen geven iets weer en zijn met een reden gemaakt. Wat de Pictische stenen zo uniek maakt is dat hun tekeningen vaak duidelijk anders zijn dan die in de rest van de Keltische wereld. De Pictische stenen geven een beeld van de Pictische cultuur, haar klederdracht, gewoontes en voorwerpen.  Helaas is de betekenis van deze stenen verloren gegaan, net als de betekenis van Pictische taal. Op de Pictische stenen is de introductie van het Christendom te zien, het komt voor dat heidense en christelijke symbolen naast elkaar worden afgebeeld. De Pictische stenen zijn één van de weinige sporen die de mysterieuze Picten hebben achtergelaten en ze vormen daarom ook de sleutel bij het identificeren van deze cultuur.

Scandinavische stenen
Rond 800 n.Chr. arriveerde een ander volk dat grootschalig gebruik maakte van gegraveerde stenen in de Britse eilanden. De Vikingen kwamen in het begin als plunderaars, maar al snel vestigden ze zich in vrijwel alle kustgebieden van de Britse eilanden. Opvallend genoeg lijkt de Scandinavische kunststijl van deze periode erg veel op de Keltische kunststijl. Het is dan ook goed mogelijk dat beide volkeren elkaar al honderden jaren beïnvloed hebben. Helaas is naar dit onderwerp weinig onderzoek gedaan, waardoor er nog geen theorie voor de gelijkenissen tussen beide kunststijlen kan worden gegeven.

De gegraveerde stenen van de Scandinavische emigranten zijn overal aan de Schotse westkust en Ierse oostkust, het eiland Man, Engeland, Cornwall en in Wales te vinden. Vooral op het eiland Man, dat rond deze tijd het centrum was van de Scandinavische macht op de eilanden, zijn veel stenen angetroffen. Hoewel deze stenen vaak worden onderzocht op het gebied van de Vikingen en hun cultuur, hebben ze een Keltisch karakter. De klederdracht lijkt vaak op de Keltische kleding uit die tijd en het is bekend dat de Vikingen na 300 jaar een groot deel van de locale cultuur en gewoontes hadden  overgenomen.

Stenen van de westkust
De gewoonte om stenen te graveren en zo informatie over te brengen ging tussen de 12de en 16de eeuw gewoon door. Rond deze tijd werden in de westkust honderden stenen gemaakt, voornamelijk grafstenen en staande kruizen. Deze stenen werden bewerkt in de Ionastijl, een nieuwe Keltische kunststijl met duidelijk feodale invloeden. Door de grote hoeveelheid van deze kan er veel over deze stenen worden vastgelegd. Helaas is onderzoek naar deze stenen niet populair waardoor er nog steeds tientallen stenen in de buitenlucht blootstaan aan erosie, zonder dat ze nauwkeurig zijn onderzocht.

Zie ook:

Brochs
Roundhouses
Heuvelforten
Keltisch interieur

Bronnen:

-  MacArthur, E. Mairi, “Iona” (Grantown-on-Spey 1997)
-  Burl, Aubrey, “From Carnac to Callanish: Prehistoric Stone Rows of Britain, Ireland and Brittany” (Yale 1993)
-  Burl, Aubrey, “A Guide to the Stone Circles of Britain, Ireland and Brittany” (Yale 1995)
-  Fraser, Iain (red.), “The Pictish symbol stones of Scotland” (Edinburgh 2008)
-  Harbison, Peter, “Irish high crosses” (Drochéad Atha 1994)
-  Wilson, David M., “The Vikings in the isle of Man” (Aarhus 2008)

 

 

 

Gesponsord door Celtic Webmerchant:

          
Keltisch kookstel € 109,90                       Keltisch sieraad € 12,50            Keltische helm € 295,- 

copyright © 2011 CelticBritain.net, Alle rechten voorbehouden.           Sitemap  Contact